Trong hành trình tìm con bằng các phương pháp hỗ trợ sinh sản như IVF hay IUI, kích thích buồng trứng là bước quan trọng giúp tăng cơ hội mang thai. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích, đây cũng là yếu tố làm gia tăng nguy cơ một số biến chứng hiếm gặp nhưng nguy hiểm, trong đó có xoắn buồng trứng. Việc trang bị kiến thức để nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường sẽ giúp chị em chủ động thăm khám và xử trí kịp thời, qua đó bảo vệ sức khỏe sinh sản và giữ trọn thiên chức làm mẹ.
1. Định nghĩa: Xoắn buồng trứng là gì?
Xoắn buồng trứng (Ovarian torsion) là tình trạng buồng trứng, đôi khi kèm theo ống dẫn trứng, bị xoắn quanh trục các dây chằng nâng đỡ. Sự xoắn này làm cản trở lưu lượng máu nuôi buồng trứng, dẫn đến thiếu máu và có thể gây tổn thương buồng trứng nếu không được can thiệp kịp thời.
Trong các phương pháp hỗ trợ sinh sản, sau khi sử dụng thuốc kích thích buồng trứng, buồng trứng thường tăng kích thước đáng kể, trở nên nặng và di động hơn, từ đó làm tăng nguy cơ xảy ra xoắn buồng trứng.
2. Nguyên nhân và Yếu tố nguy cơ
Theo các tài liệu chuyên môn của Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), xoắn buồng trứng thường liên quan đến một số yếu tố nguy cơ sau:
- Buồng trứng tăng kích thước sau kích thích: Sau khi sử dụng thuốc kích thích buồng trứng, buồng trứng có thể to lên đáng kể, làm tăng trọng lượng và tính di động, từ đó dễ xảy ra xoắn.
- Hội chứng quá kích buồng trứng (OHSS): Tình trạng tích tụ dịch trong ổ bụng tạo điều kiện cho buồng trứng di chuyển tự do hơn, làm gia tăng nguy cơ xoắn.
- Có thai sau IVF/IUI: Nồng độ hormone cao và sự hình thành hoàng thể thai kỳ khiến buồng trứng tiếp tục duy trì kích thước lớn trong những tuần đầu thai kỳ, làm nguy cơ xoắn kéo dài hơn.
3. Triệu chứng nhận biết (Dấu hiệu báo động)
Sau chọc hút trứng hoặc bơm tinh trùng, người bệnh cần đặc biệt lưu ý nếu xuất hiện một hoặc nhiều triệu chứng sau:
- Đau bụng cấp tính: Cơn đau xuất hiện đột ngột, dữ dội ở vùng bụng dưới hoặc vùng chậu. Đau có thể âm ỉ hoặc quặn từng cơn, do buồng trứng có thể xoắn rồi tự tháo xoắn một phần.
- Buồn nôn và nôn: Thường đi kèm với các cơn đau bụng dữ dội, dễ bị nhầm lẫn với rối loạn tiêu hóa.
- Cảm giác nặng hoặc căng tức vùng chậu: Người bệnh có thể cảm thấy như có khối chèn ép vào bàng quang hoặc trực tràng.
- Sốt nhẹ: Thường xuất hiện muộn, có thể là dấu hiệu cho thấy buồng trứng đã bị tổn thương do thiếu máu kéo dài.
Lưu ý: Khi đau bụng dữ dội, kéo dài hoặc kèm buồn nôn sau kích thích buồng trứng, người bệnh không nên chủ quan và cần đến cơ sở y tế ngay để được thăm khám.
4. Chẩn đoán
Việc chẩn đoán xoắn buồng trứng dựa trên sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và các phương tiện cận lâm sàng:
- Thăm khám lâm sàng: Khi khám vùng chậu, bác sĩ có thể ghi nhận khối buồng trứng đau, kèm phản ứng đau thành bụng.
- Siêu âm Doppler màu: Đây là phương tiện chẩn đoán quan trọng nhất. Hình ảnh thường gặp là buồng trứng tăng kích thước, các nang noãn bị đẩy ra ngoại vi. Một dấu hiệu đặc trưng là hình ảnh “xoáy nước” của cuống mạch máu buồng trứng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc vẫn còn ghi nhận dòng máu trên siêu âm không loại trừ hoàn toàn xoắn buồng trứng.
- Xét nghiệm máu: Công thức máu có thể cho thấy bạch cầu tăng, gợi ý tình trạng viêm hoặc tổn thương mô.
Trên thực tế, chẩn đoán xoắn buồng trứng không phải lúc nào cũng rõ ràng, vì vậy khi có triệu chứng nghi ngờ, người bệnh cần được theo dõi sát và can thiệp kịp thời.
5. Điều trị
Mục tiêu hàng đầu trong điều trị xoắn buồng trứng là bảo tồn tối đa chức năng buồng trứng, đặc biệt ở những phụ nữ đang điều trị hiếm muộn.
- Phẫu thuật nội soi: Đây là phương pháp điều trị tiêu chuẩn theo khuyến cáo của Liên đoàn Phụ khoa và Sản khoa Quốc tế (FIGO). Bác sĩ sẽ tiến hành tháo xoắn và theo dõi sự hồi phục của buồng trứng thông qua màu sắc và tưới máu sau phẫu thuật.
- Ưu tiên bảo tồn thay vì cắt bỏ: Ngay cả khi buồng trứng có màu tím sẫm do ứ máu, các khuyến cáo hiện nay từ WHO và nhiều hiệp hội chuyên ngành đều cho thấy việc tháo xoắn và giữ lại buồng trứng là lựa chọn an toàn. Trong nhiều trường hợp, buồng trứng có khả năng phục hồi chức năng tốt sau khi được tái lập tuần hoàn máu.
Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời đóng vai trò quyết định trong khả năng bảo tồn buồng trứng và sức khỏe sinh sản lâu dài.
6. Biến chứng nếu không điều trị kịp thời
Nếu xoắn buồng trứng không được phát hiện và xử trí sớm, người bệnh có thể đối mặt với những biến chứng nghiêm trọng:
- Hoại tử buồng trứng: Tình trạng thiếu máu kéo dài có thể khiến buồng trứng bị tổn thương không hồi phục, dẫn đến mất chức năng nội tiết và khả năng sinh trứng.
- Nhiễm trùng và viêm phúc mạc: Buồng trứng hoại tử có thể gây nhiễm trùng lan rộng trong ổ bụng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và có thể đe dọa tính mạng.
- Ảnh hưởng đến khả năng sinh sản: Việc phải cắt bỏ một bên buồng trứng làm giảm dự trữ buồng trứng, từ đó tác động tiêu cực đến kết quả điều trị hỗ trợ sinh sản ở hiện tại cũng như trong tương lai.
7. Phòng ngừa và hướng dẫn hành vi tích cực
Để giảm thiểu nguy cơ xoắn buồng trứng sau kích thích buồng trứng, người bệnh nên chủ động thực hiện các biện pháp sau:
- Hạn chế vận động mạnh: Sau kích thích buồng trứng hoặc sau chuyển phôi, nên tránh các hoạt động chạy nhảy, mang vác nặng, các tư thế vận động xoắn vặn mạnh hoặc quan hệ tình dục mạnh.
- Theo dõi sát các dấu hiệu bất thường: Ghi nhận và theo dõi các cơn đau bụng, đặc biệt là đau tăng dần, đau dữ dội hoặc kèm buồn nôn. Không nên chủ quan cho rằng đó chỉ là cảm giác đau thông thường sau chọc hút trứng.
- Tuân thủ lịch tái khám: Thực hiện tái khám và siêu âm theo đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa để theo dõi kích thước buồng trứng và phát hiện sớm các bất thường nếu có.
Lắng nghe cơ thể và thăm khám kịp thời chính là cách đơn giản nhưng hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe sinh sản của bạn.
LỜI KHUYÊN: Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán và điều trị của nhân viên y tế. Người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám ngay khi có dấu hiệu đau bụng bất thường.
Nguồn tham khảo:
1. Bộ Y tế (2015), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh sản phụ khoa.
2. ACOG Practice Bulletin No. 177: Adnexal Torsion in Adolescents and Women.
3. FIGO Guidelines on Management of Ovarian Torsion.
4. American Society for Reproductive Medicine (ASRM) - Complications of Ovarian Stimulation.
5. Whirlpool sign in the diagnosis of adnexal torsion with atypical clinical presentation
Tin, bài: BS. Nguyễn Thị Vy Phương