Chất lượng tinh trùng là một trong những yếu tố quyết định khả năng sinh sản ở nam giới. Tuy nhiên, nhiều thói quen trong cuộc sống hiện đại đang góp phần làm giảm số lượng, khả năng di động, hình thái và tính toàn vẹn DNA của tinh trùng — dẫn đến nguy cơ vô sinh, hiếm muộn cao hơn. Nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam đã minh chứng rõ rệt mối liên quan giữa lối sống và chất lượng tinh trùng, từ đó đặt ra yêu cầu nâng cao nhận thức cho nam giới trong độ tuổi sinh sản.
1. Hút thuốc lá — Thủ phạm hàng đầu giảm chất lượng tinh trùng
Hút thuốc lá được xem là thủ phạm hàng đầu gây suy giảm chất lượng tinh trùng ở nam giới. Trong khói thuốc có chứa nhiều chất độc hại như nicotine, cadmium và các polycyclic hydrocarbons, có khả năng gây tổn thương trực tiếp đến tế bào tinh trùng và quá trình sinh tinh. Nhiều nghiên cứu quốc tế đã chứng minh rằng nam giới hút thuốc có xu hướng giảm nồng độ tinh trùng, giảm khả năng di động, tăng tỷ lệ tinh trùng dị dạng, đồng thời gia tăng mức độ phân mảnh DNA tinh trùng — một yếu tố quan trọng quyết định khả năng thụ tinh và phát triển phôi. Đáng lưu ý, mức độ suy giảm chất lượng tinh trùng có mối liên quan chặt chẽ với số lượng thuốc lá sử dụng mỗi ngày cũng như thời gian hút kéo dài.
Thực tế lâm sàng tại Việt Nam, qua khảo sát tại các Bệnh viện có xét nghiệm chất lượng tinh dịch nam giới, cũng cho thấy tỷ lệ tinh dịch đồ bất thường cao hơn rõ rệt ở nhóm nam giới hút thuốc. Vì vậy, việc ngừng hút thuốc không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ sức khỏe nói chung mà còn là bước can thiệp sớm, quan trọng và hiệu quả nhằm cải thiện chất lượng tinh trùng và khả năng sinh sản ở nam giới.
2. Uống rượu bia và đồ uống có cồn
Việc tiêu thụ rượu bia ở mức độ cao và kéo dài có tác động rõ rệt đến sức khỏe sinh sản nam giới. Rượu ảnh hưởng trực tiếp đến trục hormone điều hòa sinh sản, làm suy giảm nồng độ testosterone và cản trở quá trình sản xuất tinh trùng tại tinh hoàn. Các bằng chứng khoa học cho thấy rượu làm gia tăng mức độ phân mảnh DNA tinh trùng, đồng thời có thể dẫn đến teo tinh hoàn ở những trường hợp nghiện rượu nặng.
Mặc dù một số nghiên cứu quy mô nhỏ chưa ghi nhận ảnh hưởng rõ rệt khi sử dụng rượu ở liều thấp, xu hướng chung từ các nghiên cứu lớn cho thấy việc uống nhiều rượu trong thời gian dài có liên quan đến giảm nồng độ tinh trùng, giảm khả năng di động và giảm tổng số tinh trùng. Do đó, nam giới, đặc biệt là những người có kế hoạch sinh con trong tương lai gần, được khuyến cáo nên hạn chế tối đa hoặc giảm đáng kể việc sử dụng rượu bia nhằm bảo vệ chất lượng tinh trùng và khả năng sinh sản.
3. Tăng cân, béo phì và chế độ ăn ít dinh dưỡng
Thừa cân và béo phì không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tổng thể mà còn tác động trực tiếp đến khả năng sinh sản của nam giới. Tình trạng dư thừa mỡ cơ thể gây rối loạn nội tiết tố, làm giảm nồng độ testosterone đồng thời làm tăng estrogen, từ đó cản trở quá trình sản xuất tinh trùng. Một nghiên cứu quy mô lớn đã chỉ ra rằng béo phì liên quan đến giảm nồng độ tinh trùng và khả năng di động, làm suy giảm đáng kể chất lượng tinh trùng. Bên cạnh đó, chế độ ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, đường và chất béo xấu cũng làm tăng nguy cơ rối loạn hormone và gây tổn thương tinh trùng thông qua các cơ chế miễn dịch.
Vì vậy, duy trì cân nặng hợp lý kết hợp chế độ ăn giàu chất xơ, protein và chất béo lành mạnh là cách hiệu quả để bảo vệ sức khỏe sinh sản và nâng cao chất lượng tinh trùng.
4. Thói quen sinh hoạt không lành mạnh: thiếu ngủ, stress, ít vận động
Căng thẳng kéo dài, giấc ngủ không đầy đủ và lối sống ít vận động đều có tác động tiêu cực đến hormone nội tiết và quá trình sản xuất tinh trùng ở nam giới. Nhiều nghiên cứu cho thấy thiếu ngủ và stress kéo dài làm giảm nồng độ testosterone trong khi tăng hormone cortisol, từ đó ức chế chức năng sinh sản và ảnh hưởng xấu đến chất lượng tinh trùng.
Ngược lại, việc duy trì vận động thể lực vừa phải không chỉ giúp cân bằng hormone mà còn cải thiện tuần hoàn và sức khỏe tổng thể của tinh trùng. Do đó, ngủ đủ 7–8 giờ mỗi đêm, quản lý tốt stress và tập thể dục đều đặn là những thói quen quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe sinh sản và nâng cao chất lượng tinh trùng.
5. Nhiệt độ và môi trường làm việc ảnh hưởng đến tinh hoàn
Quá trình sản xuất tinh trùng, hay spermatogenesis, yêu cầu môi trường mát hơn thân nhiệt vài độ để diễn ra hiệu quả. Việc tiếp xúc thường xuyên với nhiệt độ cao—chẳng hạn tắm nước nóng, xông hơi, để laptop trên đùi hay mặc quần quá chật—có thể làm tăng nhiệt độ tinh hoàn, từ đó làm giảm chất lượng tinh trùng. Bên cạnh đó, ô nhiễm không khí, khí thải công nghiệp và bụi mịn (PM2.5) cũng được chứng minh có liên quan đến giảm khả năng di động và tổn thương DNA tinh trùng.
Vì vậy, hạn chế tiếp xúc với nhiệt độ cao kéo dài và giảm thiểu tác động của môi trường ô nhiễm là những biện pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe sinh sản nam giới.
6. Các yếu tố môi trường và hóa chất độc hại
Ngoài lối sống, môi trường sống hiện đại chứa nhựa, chất gây rối loạn nội tiết, thuốc trừ sâu và kim loại nặng đều góp phần làm giảm chất lượng tinh trùng. Nhiều chuyên gia cảnh báo nguy cơ giảm số lượng tinh trùng trung bình toàn cầu mỗi năm, phần lớn liên quan đến tiếp xúc hóa chất và ô nhiễm môi trường.
7. Điều chỉnh lối sống
Việc điều chỉnh lối sống đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với sức khỏe sinh sản nam giới. Tinh trùng được sản xuất liên tục và hoàn thiện trong khoảng 2–3 tháng, vì vậy những thay đổi tích cực trong thói quen sinh hoạt, dinh dưỡng và môi trường sống hôm nay có thể giúp cải thiện chất lượng tinh trùng chỉ sau vài tháng.
Cải thiện tinh trùng không chỉ nâng cao khả năng thụ thai mà còn phản ánh sức khỏe tổng thể của cơ thể. Để bảo vệ và nâng cao chất lượng tinh trùng, nam giới nên chú ý ngừng hút thuốc, hạn chế rượu và đồ uống có cồn, duy trì cân nặng hợp lý, xây dựng chế độ ăn uống giàu dinh dưỡng, ngủ đủ giấc, kiểm soát stress và duy trì vận động đều đặn. Đồng thời, cần tránh tiếp xúc nhiệt độ cao ở vùng bìu và hạn chế phơi nhiễm với các hóa chất độc hại.
Nếu sau một năm cố gắng mang thai mà không có kết quả, nam giới nên chủ động thăm khám chuyên khoa sinh sản để kiểm tra tinh dịch đồ và trao đổi trực tiếp với bác sĩ, từ đó có hướng can thiệp kịp thời và phù hợp.
Nguồn tham khảo:
- R Finelli,F Mottola,A Agarwal,Impact of alcohol consumption on male fertility potential: A narrative review.International Journal of Environmental Research and Public Healthhttps://doi.org/10.3390/ijerph19010328 (2021) 19(1): 328.
- Nouri M, Abdollahi N, Leilami K, Shirani M. The relationship between plant-based diet index and semen parameters of men with infertility: a cross-sectional study. Int J Fertil Steril. 2022;16(4):310–319. - PMC - PubMed
- Parameswari R, Sridharan TB. Cigarette smoking and its toxicological overview on human male fertility—a prospective review. Toxin Rev. 2019;40(3):145–161.
Tin, bài: BS. Nguyễn Thị Vy Phương, ĐD. Lê Phi Hùng, HS. Trần Vân Anh Thư, NVĐM. Đinh Thị Yến Lan