Việc một em bé sinh non được xuất viện về nhà là niềm vui lớn đối với gia đình, nhưng đồng thời cũng đi kèm nhiều lo lắng. Khác với trẻ đủ tháng, trẻ sinh non – đặc biệt là trẻ nhẹ cân, rất nhẹ cân vẫn còn non nớt về hô hấp, miễn dịch, tiêu hóa và thần kinh. Vì vậy, giai đoạn chăm sóc tại nhà sau xuất viện đóng vai trò rất quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển lâu dài của trẻ.
Bài viết này nhằm giúp cha mẹ và người chăm sóc hiểu rõ cách chăm sóc trẻ sinh non sau xuất viện, những điều nên làm – không nên làm, và các dấu hiệu cần đưa trẻ đi khám ngay.
1. Hiểu đúng về trẻ sinh non sau xuất viện
Trẻ sinh non là trẻ sinh ra trước 37 tuần tuổi thai. Khi xuất viện, dù trẻ đã ổn định, không có nghĩa là trẻ đã “giống như trẻ đủ tháng”. trẻ sinh non vẫn chưa hoàn toàn trưởng thành về: hô hấp (dễ ngưng thở, dễ nhiễm trùng hô hấp), miễn dịch (nguy cơ nhiễm trùng cao), tiêu hóa (bú kém, dễ trào ngược, viêm ruột), khả năng điều hòa thân nhiệt, phát triển thần kinh
Trẻ đẻ non có nguy cơ nhập viện trở lại cao gấp 3 đến 4 lần so với trẻ sinh đủ tháng. Đối với trẻ sinh cực non phải nằm tại đơn vị hồi sức tích cực kéo dài, gần 50% trẻ phải nhập viện trở lại trong hai năm đầu đời.
Do đó, việc theo dõi lâu dài cho trẻ sinh non giúp dự phòng, phát hiện kịp thời các biến chứng và can thiệp sớm để cải thiện sức khỏe của trẻ.
2. Lịch tái khám và các dấu hiệu nguy hiểm cần tái khám ngay
Trẻ đẻ non cần được tái khám mỗi 1-2 tuần cho đến khi trẻ đủ 40 tuần hiệu chỉnh. Sau đó tái khám mỗi 1 tháng cho đến khi trẻ 3 tháng và mỗi 2-6 tháng cho đến khi trẻ 24 tháng tuổi.
Thời điểm đánh giá phát triển tâm thần vận động: 1 tháng tuổi, 3 tháng tuổi, 6 tháng tuổi, 9 tháng tuổi, 12 tháng tuổi, 18 tháng tuổi, 24 tháng tuổi.
Trẻ sinh non cần tái khám đúng lịch hẹn sau xuất viện. Một số trẻ cần được theo dõi chuyên biệt: mắt (ROP), thính lực, phát triển thần kinh
Dấu hiệu nguy hiểm cần đi tái khám ngay:
-
Không bú hoặc bú kém
-
Tiêu chảy, nôn ói nhiều, bụng chướng
-
Co giật
-
Không cử động, li bì
-
Thở nhanh ≥60 lần phút, khó thở, tím tái
-
Sốt ≥38°C hoặc hạ thân nhiệt <36,5°
3. Tiêm chủng
Sau khi xuất viện, trẻ sinh non được tiêm chủng theo lịch Tiêm chủng mở rộng, giống như trẻ đủ tháng và tính theo tuổi thực (tuổi sau sinh) để phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng nguy hiểm
4. Dinh dưỡng – Chìa khóa của sự phát triển
Dinh dưỡng chiếm 50% thành công trong chăm sóc bé non tháng.
Sữa mẹ là lựa chọn vàng, cung cấp kháng thể giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng, giảm viêm ruột hoại tử, tăng trưởng não bộ tốt hơn, dễ tiêu hóa và phù hợp với ruột non tháng
-
Cho bú theo nhu cầu: 150-180ml/kg/ngày, chia 8-12 cữ, giữ đầu cao khi bú, theo dõi dấu hiệu sặc. Nếu bé bú kém, vắt sữa mẹ cho ăn bằng thìa.
-
Sữa công thức đặc biệt: Nếu cần, dùng sữa non tháng (preterm formula) theo chỉ định bác sĩ. Không pha loãng hoặc tự ý thay đổi.
-
Bổ sung vitamin D, sắt theo đơn của bác sĩ.
-
Theo dõi nước tiểu (6-8 tã ướt/ngày) và phân (3-4 lần/ngày, màu vàng).
-
Đưa trẻ đi khám ngay nếu: bú kém rõ rệt, nôn nhiều, bụng chướng, không tăng cân.
5. Theo dõi tăng trưởng
+ Cân nặng:Cân bé hàng ngày vào cùng giờ (sáng sớm, trước bú), ghi chép để theo dõi tăng cân (trẻ < 2000gram: mục tiêu tăng 15-20g/ngày, trẻ > 2000gram: mục tiêu tăng 20-30g/ngày). Sử dụng cân điện tử chính xác 0.1g
+ Vòng đầu: Đo vòng đầu 2 lần/tuần (mục tiêu tăng vòng đầu 0.5 - 1cm/ tuần).
+ Kích thích phát triển tâm thần vận động: Nói chuyện, hát ru, massage nhẹ nhàng hàng ngày. Việc theo dõi phát triển vận động, ngôn ngữ và nhận thức cần được thực hiện định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
6. Chăm sóc tại nhà
+ Giữ ấm
-
WHO khuyến cáo áp dụng Kangaroo Mother Care (KMC - da kề da) ngay sau sinh và tiếp tục sau xuất viện cho trẻ non tháng dưới 2kg, ít nhất 8 giờ/ngày để ổn định thân nhiệt, hỗ trợ hô hấp, tăng gắn kết mẹ con
-
Duy trì nhiệt độ phòng 25-28°C, duy trì thân nhiệt hậu môn 36.5-37.5°C, sử dụng chăn cotton, tránh gió lùa
+ Chăm sóc da, rốn, mắt và phòng ngừa nhiễm trùng
Trẻ non tháng có hệ miễn dịch yếu, nguy cơ nhiễm trùng cao hơn nhiều so với trẻ đủ tháng. Vệ sinh là “lá chắn” đầu tiên.
-
Tắm và da:
+ Tắm khăn 2-3 lần/tuần bằng nước ấm (37°C), sữa tắm không xà phòng. Lau khô nhẹ nhàng
+ Tránh tắm nước đến khi trẻ đạt 2kg và ổn định
+ Kem dưỡng: Dùng kem chứa ceramide cho da khô, bôi 2 lần/ngày.
-
Mắt: Nhỏ nước muối sinh lý. Khám ROP theo lịch hẹn của bác sĩ
-
Mũi họng: Nhỏ nước muối sinh lý 2-3 lần/ngày, hút mũi bằng dụng cụ mềm nếu nghẹt
-
Rốn: Để rốn khô tự nhiên cho đến khi rốn rụng. Thông thường, rốn sẽ tự rụng trong vòng 1-2 tuần sau sinh. Nếu phát hiện có dấu hiệu sưng, đỏ, hoặc chảy dịch từ rốn, cần đưa trẻ đi khám ngay
-
Phòng nhiễm khuẩn:
+ Rửa tay trước khi chạm trẻ.
+ Hạn chế khách thăm (chỉ người khỏe mạnh, đeo khẩu trang).
+ Tránh đám đông, khói thuốc.
+ Giữ phòng sạch sẽ, thoáng đãng, nhiệt độ 26-28°C, độ ẩm 60-70% (WHO)
+ Giấc ngủ an toàn
-
Trẻ non tháng ngủ 16-20 giờ/ngày, nhưng dễ ngưng thở.
-
Đặt bé nằm ngửa trên giường phẳng, không gối cao, tránh chăn dày để ngừa hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh (SIDS). Tránh ru ngủ bằng nôi lắc mạnh.
-
Theo dõi bằng monitor thở nếu bác sĩ khuyên dùng
7. Lời nhắn gửi đến ba mẹ
Chăm sóc một em bé sinh non không dễ, và cha mẹ hoàn toàn có quyền cảm thấy lo lắng, mệt mỏi. Hãy nhớ rằng:
-
Bạn không đơn độc
-
Hãy tin vào bản thân và con bạn
-
Luôn giữ liên lạc với nhân viên y tế khi có thắc mắc
Mỗi ngày trôi qua, con bạn đang lớn lên và mạnh mẽ hơn.
Sự kiên nhẫn, hiểu biết và đồng hành của gia đình chính là yếu tố quan trọng giúp trẻ sinh non có một khởi đầu khỏe mạnh và an toàn.
Tài liệu tham khảo:
-
Bộ Y tế, Hướng dẫn quốc gia các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ sinh sản phần chăm sóc và điều trị sơ sinh (Ban hành tháng 6 năm 2025)
-
Quyết định 359/QĐ-BYT 2023 tài liệu Hướng dẫn phát hiện sớm Can thiệp sớm khuyết tật trẻ em
-
World Health Organization. WHO recommendations for care of the preterm or low-birth-weight infant. 2022.
-
Nutrition for the Preterm, VLBW infant after NICU Discharge, AAP 2022
Tin, bài: BS.CKI. Võ Thị Xuân Huyền