Lưu ý: Nội dung này nhằm cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe, không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Người bệnh cần liên hệ nhân viên y tế khi triệu chứng nặng, kéo dài hoặc ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt.
Hội chứng tiền kinh nguyệt, thường được gọi là PMS, là tình trạng nhiều phụ nữ gặp phải trong những ngày trước kỳ kinh. Người bệnh có thể thấy cơ thể mệt mỏi hơn, dễ căng thẳng, thay đổi cảm xúc, đau bụng âm ỉ, căng tức ngực, đầy bụng hoặc thèm ăn nhiều hơn. Các biểu hiện này thường xuất hiện lặp lại theo chu kỳ, thường trong khoảng vài ngày đến 1–2 tuần trước khi hành kinh và giảm dần khi kỳ kinh bắt đầu.
PMS không phải là điều đáng xấu hổ và cũng không có nghĩa là người phụ nữ “yếu đuối” hay “khó tính”. Đây là phản ứng có thể xảy ra khi cơ thể thay đổi nội tiết tố trong chu kỳ kinh nguyệt. Hiểu đúng về PMS giúp người bệnh chủ động chăm sóc bản thân, giảm bớt lo lắng và biết khi nào cần đi khám.
1. Hội chứng tiền kinh nguyệt là gì?
Hội chứng tiền kinh nguyệt là tập hợp các triệu chứng về thể chất, cảm xúc và hành vi xảy ra trước kỳ kinh nguyệt. Ở nhiều người, triệu chứng chỉ nhẹ và không ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt. Tuy nhiên, một số người có thể bị khó chịu rõ rệt, giảm tập trung, khó ngủ, dễ cáu gắt hoặc mệt mỏi đến mức ảnh hưởng đến học tập, công việc và quan hệ gia đình.
Điểm quan trọng của PMS là các triệu chứng có tính chu kỳ: xuất hiện trước kỳ kinh, lặp lại qua nhiều tháng và giảm sau khi có kinh. Nếu triệu chứng xuất hiện liên tục cả tháng, không liên quan đến chu kỳ kinh, người bệnh nên đi khám để loại trừ những nguyên nhân khác như rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm, bệnh tuyến giáp hoặc các vấn đề phụ khoa.
2. Các dấu hiệu thường gặp
Biểu hiện của PMS rất khác nhau ở mỗi người. Về cảm xúc, người bệnh có thể dễ cáu gắt, buồn bã, dễ khóc, lo lắng, căng thẳng, khó tập trung, thay đổi tâm trạng nhanh hoặc mất ngủ. Về cơ thể, người bệnh có thể đau đầu, đau bụng dưới âm ỉ, đau lưng, căng tức ngực, đầy bụng, phù nhẹ, tăng cân tạm thời, nổi mụn, mệt mỏi hoặc thèm đồ ngọt và thức ăn nhiều tinh bột.
Một số người chỉ có một vài triệu chứng nhẹ. Một số khác có nhiều triệu chứng cùng lúc. Mức độ nặng nhẹ có thể thay đổi theo từng tháng, đặc biệt khi người bệnh căng thẳng, thiếu ngủ, ăn uống thất thường hoặc làm việc quá sức.
3. Vì sao PMS xảy ra?
Nguyên nhân chính xác của PMS chưa được hiểu hoàn toàn. Các tài liệu y khoa cho rằng tình trạng này liên quan đến sự thay đổi hormone trong chu kỳ kinh nguyệt và sự nhạy cảm của cơ thể với những thay đổi đó. Một số chất trong não có vai trò điều hòa cảm xúc và giấc ngủ cũng có thể bị ảnh hưởng, khiến người bệnh dễ buồn bã, cáu gắt hoặc mất ngủ hơn trước kỳ kinh.
Ngoài yếu tố nội tiết, lối sống cũng có thể làm triệu chứng nặng hơn. Căng thẳng kéo dài, thiếu ngủ, ít vận động, ăn quá mặn, dùng nhiều cà phê, rượu bia hoặc nước ngọt có gas có thể làm cơ thể mệt mỏi, đầy bụng và khó kiểm soát cảm xúc hơn.
4. Người bệnh có thể tự chăm sóc như thế nào?
Nhiều trường hợp PMS có thể cải thiện bằng những thay đổi đơn giản trong sinh hoạt hằng ngày. Người bệnh nên ăn uống lành mạnh, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, uống đủ nước và ăn đúng bữa. Nên hạn chế thức ăn quá mặn, nhiều dầu mỡ, nhiều đường, cà phê, trà đặc, nước ngọt có gas và rượu bia, đặc biệt trong những ngày gần kỳ kinh.
Vận động đều đặn cũng rất hữu ích. Các hoạt động nhẹ nhàng như đi bộ, yoga, đạp xe, bơi lội hoặc giãn cơ giúp cơ thể thư giãn, cải thiện tâm trạng và hỗ trợ giấc ngủ. Người bệnh không cần tập quá nặng; điều quan trọng là duy trì đều đặn và lựa chọn hình thức phù hợp với sức khỏe.
Giấc ngủ có vai trò rất quan trọng. Nên ngủ đủ, hạn chế thức khuya, giảm sử dụng điện thoại trước khi ngủ và tạo không gian ngủ yên tĩnh. Khi căng thẳng, người bệnh có thể thử hít thở sâu, nghe nhạc nhẹ, đọc sách, thiền, viết nhật ký hoặc chia sẻ cảm xúc với người thân.
Người bệnh có thể ghi lại ngày bắt đầu kỳ kinh, các triệu chứng, mức độ khó chịu, giấc ngủ, chế độ ăn và các yếu tố căng thẳng. Việc ghi chép trong ít nhất 2 chu kỳ giúp người bệnh hiểu rõ cơ thể mình hơn và hỗ trợ bác sĩ đánh giá chính xác khi cần thăm khám.
5. Có nên dùng thuốc không?
Không phải ai bị PMS cũng cần dùng thuốc. Với triệu chứng nhẹ, thay đổi lối sống, nghỉ ngơi hợp lý và theo dõi chu kỳ thường đã giúp cải thiện. Khi đau bụng, đau đầu hoặc căng tức nhiều, một số thuốc giảm đau thông thường có thể được cân nhắc, nhưng người bệnh nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, nhất là khi có bệnh dạ dày, bệnh thận, đang dùng thuốc chống đông, có bệnh nền, đang mang thai hoặc nghi ngờ mang thai.
Một số trường hợp PMS nặng có thể được bác sĩ chỉ định thuốc tránh thai nội tiết, thuốc tác động lên cảm xúc hoặc các phương pháp điều trị khác. Đây là các thuốc cần đánh giá kỹ tình trạng sức khỏe, lợi ích và nguy cơ, vì vậy người bệnh không nên tự mua hoặc tự dùng theo kinh nghiệm của người khác.
Về các sản phẩm bổ sung như canxi, magie hoặc vitamin B6, người bệnh nên ưu tiên bổ sung qua thực phẩm. Nếu muốn dùng viên bổ sung, cần hỏi nhân viên y tế để chọn loại phù hợp và tránh dùng quá liều.
6. Khi nào cần đi khám?
Người bệnh nên đi khám nếu triệu chứng tiền kinh nguyệt lặp lại nhiều tháng và ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, học tập, công việc hoặc các mối quan hệ. Cần đi khám sớm nếu đau bụng dữ dội, kinh nguyệt bất thường, ra máu nhiều, mất ngủ kéo dài, lo âu nhiều, buồn bã nặng, cảm thấy tuyệt vọng hoặc có ý nghĩ tự làm hại bản thân.
Một dạng nặng hơn của PMS được gọi là rối loạn tâm thần tiền kinh nguyệt, hay PMDD. Tình trạng này có thể gây thay đổi cảm xúc nghiêm trọng, cáu gắt dữ dội, trầm buồn, lo âu hoặc ảnh hưởng lớn đến cuộc sống hằng ngày. Nếu nghi ngờ PMDD, người bệnh cần được nhân viên y tế đánh giá và hỗ trợ kịp thời.
Hội chứng tiền kinh nguyệt là tình trạng phổ biến và có thể kiểm soát được. Người bệnh nên lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh, theo dõi chu kỳ kinh nguyệt và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế khi triệu chứng nặng hoặc ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống. Chăm sóc sức khỏe kinh nguyệt không chỉ là chăm sóc cơ thể, mà còn là chăm sóc cảm xúc và chất lượng cuộc sống mỗi ngày.
Tài liệu tham khảo
1. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Premenstrual Syndrome (PMS). https://www.acog.org/womens-health/faqs/premenstrual-syndrome
2. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Management of Premenstrual Disorders. Clinical Practice Guideline, 2023. https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/clinical-practice-guideline/articles/2023/12/management-of-premenstrual-disorders
3. Mayo Clinic. Premenstrual syndrome (PMS): Symptoms and causes; Diagnosis and treatment. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/premenstrual-syndrome
4. NHS. PMS (premenstrual syndrome). https://www.nhs.uk/conditions/pre-menstrual-syndrome/
5. Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG). Managing premenstrual syndrome (PMS). https://www.rcog.org.uk/for-the-public/browse-our-patient-information/managing-premenstrual-syndrome-pms/
6. MSD Manual. Hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS). https://www.msdmanuals.com/vi
Tin, bài: Trần Thu Hòa Phụng, Hoàng Thị Vinh